เด็กท้องเสีย กินอะไรได้บ้าง อาการที่ต้องระวังและควรพบแพทย์

เด็กท้องเสีย กินอะไรได้บ้าง อาการที่ต้องระวังและควรพบแพทย์

เด็กท้องเสีย หรือ อาการท้องเสียในเด็ก (Diarrhea in Children) คือเด็กที่ถ่ายอุจจาระเหลว หรือ เป็นน้ำบ่อยกว่าปกติ โดยอาจเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลันและหายได้เองภายในไม่กี่วัน อย่างไรก็ตาม อาการท้องเสียอาจทำให้ร่างกายเด็กสูญเสียน้ำและเกลือแร่ จนนำไปสู่ภาวะขาดน้ำ ซึ่งเป็นภาวะอันตราย จำเป็นต้องได้รับการดูแลอย่างเหมาะสมและทันท่วงที

จะรู้ได้อย่างไรว่าลูกท้องเสียหรือไม่

วิธีการสังเกตว่าเด็กท้องเสียหรือไม่ มีดังนี้:

1. สังเกตจากความถี่

   • เด็กทารก: หากถ่ายบ่อยขึ้นเป็น 2 เท่าจากปกติ (เช่น ปกติถ่ายวันละ 2 ครั้ง แต่วันนี้ถ่ายไป 4-5 ครั้ง) ให้สงสัยว่าท้องเสีย
   • เด็กโต: หากถ่ายเหลว 3 ครั้งขึ้นไปภายใน 24 ชั่วโมง ถือว่าท้องเสีย

2. สังเกตจากลักษณะและสีของอุจจาระ

   • ลักษณะของอุจจาระปกติ
     • เด็กนมแม่: อุจจาระมักจะนิ่มหรือเหลว สีเหลืองทอง เขียว อาจมีลักษณะเป็นเม็ด ๆ ปน จากไขมันในนมแม่ที่ย่อยไม่หมด
     • เด็กนมผง: อุจจาระจะเหนียวและเป็นก้อนมากกว่าเด็กนมแม่ สีออกเหลืองน้ำตาลหรือเขียวขี้ม้า
   • ลักษณะของอุจจาระที่เข้าข่ายท้องเสีย
     • เหลวเป็นน้ำและมีมูกปน

3. ระยะเวลาที่เป็น

   • เด็กท้องเสียเฉียบพลัน: น้อยกว่า 1 สัปดาห์ (พบบ่อย และมักหายได้เอง)
   • เด็กท้องเสียเรื้อรัง: มากกว่า 1 สัปดาห์ ควรไปพบแพทย์เพื่อเข้ารับการตรวจวินิจฉัยเพิ่มเติม

อาการร่วมที่ต้องระวังเมื่อเด็กท้องเสีย และควรพบแพทย์

หากมีอาการท้องเสียร่วมกับอาการเหล่านี้ ควรไปพบแพทย์ทันที

• ถ่ายเป็นมูกเลือด หรืออุจจาระเป็นสีเข้ม ซึ่งอาจเกิดจากการติดเชื้อหรือแผลในลำไส้ 
• เบื่ออาหารหรือไม่ดื่มน้ำ (ในทารก นานกว่า 2-3 ชั่วโมง หรือในเด็กโต นานกว่า 8 ชั่วโมง)
• ปากแห้ง ตาโหล ร้องไห้ไม่มีน้ำตา หรือปัสสาวะน้อยลง (ผ้าอ้อมแห้งนานกว่า 6 ชั่วโมง) ซึ่งอาจเกิดจากภาวะขาดน้ำ
• ซึม ไม่ร่าเริง หงุดหงิด หรือร้องกวนผิดปกติ
• อาเจียนบ่อย 
• ปวดท้องรุนแรงต่อเนื่อง

สาเหตุของอาการท้องเสียในเด็ก

1. เด็กที่ท้องเสียจากการติดเชื้อไวรัส
   

   การติดเชื้อไวรัสเป็นสาเหตุหลักที่พบได้ตลอดทั้งปี
   • อาการ: มีไข้สูงกว่า 38°C ถ่ายเหลวเป็นน้ำ อาเจียน ปวดท้อง เบื่ออาหาร ปวดหัว และปวดเมื่อยตามตัว
   • ระยะเวลา: เริ่มแสดงอาการหลังรับเชื้อ 12 ชั่วโมง - 5 วัน และมักหายเองภายใน 3–7 วัน
   • การรักษา: ไม่มียาต้านไวรัสโดยเฉพาะ เน้นการรักษาตามอาการ เช่น ดื่มน้ำเกลือแร่ (ORS) และพักผ่อน หากอาเจียนมาก แพทย์อาจให้รับประทานยาแก้อาเจียนตามความเหมาะสม

2. เด็กที่ท้องเสียจากการติดเชื้อแบคทีเรีย

   • อาการ: มีไข้สูง ถ่ายเป็นมูกเลือด
   • การรักษา: การรักษาควรปรึกษาแพทย์ว่าจำเป็นต้องให้ยาปฏิชีวนะหรือไม่

3. เด็กที่ท้องเสียจากการติดเชื้อพยาธิ

   • อาการ: ท้องเสียอาจเรื้อรังยาวนานเป็นสัปดาห์หรือเป็นเดือน
   • การรักษา: แพทย์อาจสั่งยาถ่ายพยาธิ หรือ ยาฆ่าเชื้อ ขึ้นอยู่กับชนิดของพยาธิที่ตรวจพบ

4. ท้องเสียจากการใช้ยาปฏิชีวนะ

   ยาปฏิชีวนะหลายชนิดอาจมีผลข้างคียงทำให้ท้องเสียได้
   • อาการ: มักมีอาการเพียงเล็กน้อย ไม่ทำให้ขาดน้ำหรือน้ำหนักลด
   • การรักษา: ส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องหยุดยาหรือเปลี่ยนอาหาร และอาการจะหายได้เองหลังหยุดยา

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นจากอาการท้องเสียในเด็ก

ภาวะแทรกซ้อนที่อันตรายที่สุด คือ ภาวะขาดน้ำ ซึ่งมักเกิดขึ้นได้ง่ายในเด็กเล็กและเด็กที่มีระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอ

ภาวะขาดน้ำสามารถแบ่งความรุนแรงได้ ดังนี้

• ภาวะขาดน้ำเล็กน้อย: เป็นการสูญเสียสารน้ำในร่างกายเพียงบางส่วน
• ภาวะขาดน้ำระดับปานกลาง: จะเริ่มส่งผลกระทบต่อหัวใจและปอด
• ภาวะวิกฤต: อาจนำไปสู่ภาวะช็อก (Shock) ซึ่งเป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตและจำเป็นต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน

วิธีการตรวจวินิจฉัยอาการท้องเสียในเด็ก

• การซักประวัติและตรวจร่างกาย
• การตรวจประเมินลักษณะอุจจาระของเด็ก ว่ามีมูกหรือเลือดปนหรือไม่
• การเพาะเชื้ออุจจาระ เป็นการตรวจหาเชื้อแบคทีเรียหรือพยาธิที่ในระบบทางเดินอาหารของเด็ก โดยอาจเก็บตัวอย่างอุจจาระหรือป้ายเก็บเชื้อทางทวารหนัก 
• การตรวจเลือด ทำเพื่อช่วยวินิจฉัยแยกโรคบางชนิดออกไป
• การตรวจทางรังสี  เช่น อัลตราซาวด์ เพื่อตรวจดูโครงสร้างของอวัยวะภายใน
• การตรวจอื่น ๆ เช่น ตรวจการแพ้อาหารแฝง  (Food intolerance) หรือ อาการแพ้อาหาร (Allergies)
• การส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ หรือ ลำไส้เล็กส่วนปลาย

เด็กท้องเสีย มีวิธีรักษาอย่างไร

เมื่อลูกท้องเสีย หรือเด็กท้องเสีย ร่างกายจะสูญเสียน้ำและเกลือแร่ไปอย่างรวดเร็ว สิ่งที่ต้องระวัง คือการเกิดภาวะขาดสารน้ำ แนวทางการรักษาจึงมุ่งเน้นไปที่การชดเชยน้ำและเกลือแร่ที่สูญเสียไป

อย่างไรก็ตาม หากอาการท้องเสียเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย แพทย์อาจพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะตามความจำเป็น

• ให้เด็กดื่มน้ำเกลือแร่ ORS ซึ่งมีสัดส่วนของน้ำ น้ำตาล และเกลือแร่ที่เหมาะสม ช่วยทดแทนการสูญเสียสารน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ควรดื่มเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับนักกีฬา เนื่องจากมีองค์ประกอบที่ไม่เหมาะกับเด็ก 
• ควรให้เด็กรับประทานนมแม่หรือนมผงตามปกติ  ยกเว้นท้องเสียมากและนาน อาจให้นมปราศจากน้ำตาลแล็กโทส (lactose-free)
• งดน้ำผลไม้และน้ำอัดลม เพราะอาจกระตุ้นให้อาการท้องเสียรุนแรงยิ่งขึ้น 
• ไม่ควรให้ทารกดื่มน้ำเปล่า และไม่ควรให้เด็กในทุกช่วงวัยดื่มน้ำเปล่ามากเกินไป เพราะน้ำเปล่าไม่ให้พลังงาน และยังทำให้เกลือแร่ในร่างกายเจือจาง

วิธีการป้องกันอาการท้องเสียในเด็ก

1. การรักษาความสะอาด

   • สอนให้เด็กล้างมือด้วยสบู่และน้ำสะอาดอย่างถูกวิธี โดยเฉพาะ "ก่อนรับประทานอาหาร" และ "หลังเข้าห้องน้ำ" สำหรับผู้ปกครองต้องล้างมือก่อนเตรียมอาหารและหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมเด็กทุกครั้ง
   • เด็กเล็กมักนำของเล่นเข้าปาก ควรหมั่นทำความสะอาดของเล่นและพื้นที่ที่เด็กคลานหรือเล่นเป็นประจำด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อที่ปลอดภัย
   • ไม่ควรเปลี่ยนผ้าอ้อมในพื้นที่เตรียมอาหาร เช่น ห้องครัว เพื่อป้องกันการปนเปื้อนของเชื้อโรคลงในอาหาร
   • ล้างและฆ่าเชื้อขวดนม จุกนม และอุปกรณ์ป้อนอาหารอย่างสม่ำเสมอ เก็บอุปกรณ์ในที่สะอาดและแห้ง

2. ความปลอดภัยของอาหารและน้ำดื่ม

   • ให้เด็กทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ หลีกเลี่ยงอาหารที่วางทิ้งไว้นานหรืออาหารค้างคืนที่ไม่ได้อุ่นให้ร้อนจัด
   • ควรให้เด็กดื่มน้ำต้มสุกหรือน้ำดื่มบรรจุขวดที่ได้มาตรฐาน หากต้องเดินทางไปในพื้นที่ที่ไม่แน่ใจเรื่องความสะอาดของน้ำ ไม่ควรใช้น้ำประปาแปรงฟันและเลี่ยงการกินน้ำแข็ง
   • หากจะให้เด็กทานผลไม้สด ควรล้างให้สะอาดและปอกเปลือกให้เรียบร้อย

3. การสร้างภูมิคุ้มกัน 

   • ปรึกษาแพทย์เรื่องการรับวัคซีนโรต้า เนื่องจากเชื้อไวรัสโรต้าเป็นสาเหตุอันดับต้น ๆ ที่ทำให้เด็กท้องเสียรุนแรง
   • ควรเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ เนื่องจากนมแม่ช่วยเสริมภูมิคุ้มกัน ลดความเสี่ยงการติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร

การดูแลเด็กที่มีอาการท้องเสียที่บ้าน

1. คำแนะนำด้านโภชนาการ
   

   แม้เด็กจะมีอาการท้องเสีย แต่ยังจำเป็นต้องได้รับสารอาหารอย่างเหมาะสม เพื่อช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้อย่างรวดเร็ว
   • เด็กที่มีภาวะขาดน้ำ ควรรับประทานน้ำเกลือแร่ ORS ทดแทนสารน้ำที่สูญเสียไป เมื่ออาการดีขึ้น แม้ยังมีอาการถ่ายเหลวอยู่ ก็สามารถกลับมารับประทานอาหารได้ตามปกติ เพื่อฟื้นฟูร่างกาย
   • เด็กที่ไม่มีภาวะขาดน้ำ สามารถรับประทานอาหารได้ตามปกติ โดยเน้นอาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน หลีกเลี่ยงอาหารที่มีไขมันสูงเนื่องจากย่อยยาก หากดื่มน้ำผลไม้ควรเจือจางด้วยน้ำในอัตราส่วน 1:1 ไม่ควรให้เด็กรับประทานแต่อาหาร BRAT Diet (แบรท ไดเอท) ซึ่งประกอบไปด้วยกล้วย (Bananas) ข้าว (Rice) แอปเปิลซอส (Applesauce) และขนมปังปิ้ง (Toast) เพราะจะทำให้ขาดสารอาหารและอาจทำให้ท้องเสียนานขึ้น ทั้งนี้ควรให้เด็กรับประทานอาหารทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง เพื่อลดอาการอาเจียน สำหรับทารกที่กินนมแม่ ควรให้นมแม่ต่อเนื่องตามปกติ

2. การดื่มน้ำเกลือแร่ ORS

   • ป้อนปริมาณน้อย ๆ แต่บ่อย ๆ (ทุก 1-2 นาที) ด้วยช้อน ไซริงค์ หรือขวด ต่อเนื่อง 3-4 ชั่วโมง ทั้งนี้การดื่มน้ำเกลือแร่ ORS ไม่ได้ช่วยให้หยุดถ่าย แต่ช่วยไม่ให้ร่างกายขาดน้ำและเกลือแร่

3. หมั่นสังเกตภาวะขาดสารน้ำ

   • ในเด็กที่เริ่มมีภาวะขาดสารน้ำ ริมฝีปากจะเริ่มแห้ง  ปัสสาวะน้อยลงเล็กน้อย เช่น 6 ชั่วโมง จะปัสสาวะเพียง 1 ครั้ง
   • ในเด็กที่ขาดสารน้ำปานกลางถึงรุนแรง ริมฝีปากจะแห้งมาก ปัสสาวะน้อยกว่า 1 ครั้งใน 6 ชั่วโมง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา ตาโหล

4. การรับประทานยา

   1. ยาปฏิชีวนะ: โดยทั่วไปมักไม่จำเป็น แพทย์จะสั่งจ่ายเฉพาะกรณีที่ตรวจพบเชื้อแบคทีเรียเท่านั้น
   2. ยาแก้คลื่นไส้อาเจียน: มักไม่จำเป็น ยกเว้นกรณีที่อาเจียนรุนแรงจนดื่มน้ำเกลือแร่ ORS ไม่ได้
   3. ยาแก้ท้องเสีย: มักไม่แนะนำ เพราะอาจบดบังอาการที่แท้จริงหรือทำให้อาการแย่ลง

5. การรับประทานโพรไบโอติกส์

   จากการศีกษาพบว่าไม่ได้มีผลช่วยให้อาการท้องเสียดีขึ้น ถึงจะไม่มีข้อห้ามในการรับประทาน แต่เทียบประโยชน์กับราคาแล้วอาจไม่คุ้มค่า

คำแนะนำจากแพทย์โรงพยาบาลเมดพาร์ค

อาการท้องเสียเฉียบพลันในเด็ก ส่วนใหญ่มักหายได้เอง อย่างไรก็ตาม ควรรีบไปพบแพทย์หากสังเกตเห็นว่าบุตรหลานมีพฤติกรรมที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม อุจจาระมีเลือดปน ปวดท้องรุนแรง หรืออาเจียนอย่างต่อเนื่อง รวมถึงมีสัญญาณของภาวะขาดสารน้ำ เช่น ซึมลง ปากแห้ง ปัสสาวะน้อย หรือดื่มน้ำได้น้อย

สำหรับทารก สามารถให้นมแม่หรือนมผงได้ตามปกติ ไม่แนะนำให้ใช้ยาแก้ท้องเสียเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์ และควรรักษาสุขอนามัยอย่างเคร่งครัด เช่น การล้างมือ เพื่อป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อโรคและลดโอกาสการกลับมาท้องเสียซ้ำในอนาคต