คอเลสเตอรอลสูงในเด็ก (High Cholesterol in Children)

คอเลสเตอรอลสูงในเด็ก คืออะไร

คอเลสเตอรอลสูงในเด็ก หรือ ภาวะไขมันในเลือดสูงในเด็ก คือระดับไขมันในเลือดของเด็กหรือวัยรุ่นสูงเกินเกณฑ์ที่เหมาะสม โดยนอกเหนือจากคอเลสเตอรอลแล้ว แพทย์ยังพิจารณาระดับไตรกลีเซอไรด์ ซึ่งเป็นไขมันอีกชนิดหนึ่งที่พบในเลือด แม้ว่าไขมันเหล่านี้จะมีบทบาทสำคัญในการให้พลังงานและเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของโครงสร้างเซลล์ แต่การรักษาระดับไขมันให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสมมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อสุขภาพในระยะยาว

คอเลสเตอรอล คืออะไร

คอเลสเตอรอล คือไขมันชนิดหนึ่ง มีลักษณะนุ่มคล้ายขี้ผึ้ง พบได้ในทุกเซลล์ของร่างกาย มีบทบาทสำคัญต่อร่างกาย ในการสร้างฮอร์โมน วิตามิน D และเป็นส่วนประกอบของเยื่อหุ้มเซลล์

คอเลสเตอรอลมาจากที่ไหน

หลายคนอาจเข้าใจว่าคอเลสเตอรอลมาจากอาหารเพียงอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริง ร่างกายสามารถผลิตคอเลสเตอรอลได้เอง และยังได้รับเพิ่มเติมจากอาหารบางชนิด โดยคอเลสเตอรอลมีแหล่งที่มาหลักดังนี้

• ร่างกายสร้างขึ้นเองตามธรรมชาติ: ตับทำหน้าที่ผลิตคอเลสเตอรอลตามความต้องการของร่างกาย
• อาหาร: คอเลสเตอรอลอาจได้จากการรับประทานอาหารที่มาจากสัตว์ เช่น เนื้อสัตว์ และผลิตภัณฑ์จากนม

อาการจากภาวะคอเลสเตอรอลสูงในเด็กมีอะไรบ้าง

ภาวะคอเลสเตอรอลสูงในเด็ก มักไม่แสดงอาการ แต่ในรายที่มีภาวะไขมันในเลือดสูงจากพันธุกรรม อาจพบลักษณะผิดปกติบางประการ ซึ่งเป็นสัญญาณของการสะสมของไขมันในเนื้อเยื่อของร่างกาย ได้แก่

• Xanthomas: ปื้นขนาดเล็ก ลักษณะคล้ายขี้ผึ้ง เหมือนไขมันบนผิวหนัง
• Xanthelasma: ตุ่ม หรือ ก้อนสีเหลือง ที่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่าบริเวณเปลือกตาหรือรอบดวงตา
• Corneal Arcus: วงสีขาว หรือ สีเทาปรากฏรอบขอบกระจกตา

ระดับไขมันในเลือดที่เหมาะสมในเด็กและวัยรุ่น

โดยทั่วไป เกณฑ์อ้างอิระดับไขมันในเลือดที่เหมาะสมในเด็กและวัยรุ่น (อายุไม่เกิน 19 ปี) ควรอยู่ในเกณฑ์ดังต่อไปนี้:

• Total Cholesterol (คอเลสเตอรอลรวม): น้อยกว่า 170 mg/dL
  
• LDL Cholesterol (ไขมันชนิดไม่ดี): น้อยกว่า 110 mg/dL
  
• HDL Cholesterol (ไขมันชนิดดี): มากกว่า 45 mg/dL
  
• Non-HDL Cholesterol: น้อยกว่า 120 mg/dL
  
• ApoB: น้อยกว่า 90 mg/dL
  
• Triglycerides (ไตรกลีเซอไรด์):
  
  • อายุ 0–9 ปี: น้อยกว่า 75 mg/dL
    
  • อายุ 10–19 ปี: น้อยกว่า 90 mg/dL

คอเลสเตอรอลสูงในเด็กเกิดจากสาเหตุใด

ระดับคอเลสเตอรอลและไตรกลีเซอไรด์ที่สูงในเด็กและวัยรุ่น มีสาเหตุมาจากหลายปัจจัยร่วมกัน ได้แก่ พันธุกรรม พฤติกรรมการใช้ชีวิต และโรคประจำตัวบางชนิด

• ปัจจัยทางพันธุกรรม: หากญาติสายตรงมีภาวะไขมันในเลือดสูง เด็กจะมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ แม้จะมีพฤติกรรมการใช้ชีวิตที่ดี
• พฤติกรรมการรับประทานอาหาร: การบริโภคอาหารที่มีไขมันอิ่มตัวและไขมันทรานส์สูง เช่น อาหารแปรรูป อาหารทอด และผลิตภัณฑ์จากสัตว์บางชนิด อาจทำให้ระดับคอเลสเตอรอลในเลือดเพิ่มสูงขึ้น
• ภาวะน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน: การมีไขมันสะสมในร่างกายมากเกินไปส่งผลต่อกระบวนการเผาผลาญไขมัน ทำให้ระดับ LDL สูงขึ้น และระดับ HDL ลดลง
• โรคหรือภาวะต่าง ๆ: โรคบางชนิด เช่น ภาวะพร่องไทรอยด์ฮอร์โมนที่ไม่ได้รับการรักษา โรคไต หรือโรคเบาหวาน สามารถรบกวนสมดุลของระดับไขมันในเลือดได้

ไตรกลีเซอไรด์ คืออะไร

ไตรกลีเซอไรด์ คือไขมันอีกชนิดหนึ่งที่พบได้ในกระแสเลือด ไขมันสูงในเลือดของวัยรุ่นส่วนใหญ่มักพบว่าเป็นไตรกลีเซอไรด์

ไตรกลีเซอไรด์สูงในเด็กเกิดจากสาเหตุใด    

• ความผิดปกติด้านเมตาบอลิซึม: ภาวะต่าง ๆ เช่น โรคอ้วน และโรคเบาหวานชนิดที่ 1 และ 2 ถุงน้ำรังไข่หลายใบ เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุด
• ผลข้างเคียงจากยา: ยาบางชนิดอาจส่งผลให้ระดับไตรกลีเซอไรด์เพิ่มสูงขึ้น
• ความผิดปกติทางพันธุกรรม: แม้จะพบได้น้อยกว่าภาวะไขมันสูงจากพันธุกรรม แต่เด็กบางรายมีความผิดปกติของยีนที่ทำให้ร่างกายไม่สามารถสลายไตรกลีเซอไรด์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยหากตรวจพบระดับไตรกลีเซอไรด์ขณะอดอาหารมากกว่า 500 mg/dL มักเป็นสัญญาณที่บ่งชี้ว่ามีสาเหตุมาจากพันธุกรรม

ภาวะแทรกซ้อนของคอเลสเตอรอลสูงในเด็ก

ความน่ากังวลของภาวะไขมันในเลือดสูงในเด็ก มิได้อยู่ที่อาการเจ็บป่วยเฉียบพลัน หากแต่อยู่ที่ผลกระทบสะสมซึ่งค่อย ๆ ก่อตัวและส่งผลต่อสุขภาพในระยะยาว คนส่วนใหญ่คิดว่าเป็นโรคของผู้ใหญ่เท่านั้น จริง ๆ แล้วภาวะคอเลสเตอรอลสูงเริ่มก่อตัวตั้งแต่วัยเด็ก

ภาวะแทรกซ้อนจากภาวะไขมันชนิดไม่ดีสูง

เมื่อระดับคอเลสเตอรอลชนิดไม่ดี (LDL) สูงขึ้น อาจนำไปสู่ภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง อันเป็นผลจากการสะสมของคราบไขมันในผนังของหลอดเลือด เมื่อคราบเหล่านี้หนาตัวขึ้น จะทำให้หลอดเลือดตีบแคบ การไหลเวียนของเลือดลดลง และอาจก่อให้เกิดภาวะสำคัญต่าง ๆ ได้แก่

• โรคหลอดเลือดหัวใจ (Coronary Artery Disease): การสะสมของคราบไขมันในหลอดเลือดหัวใจ ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะหัวใจขาดเลือดหรือกล้ามเนื้อหัวใจตาย
• โรคหลอดเลือดสมอง (Cerebrovascular Disease): การอุดตันของหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงสมอง เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมองอย่างมีนัยสำคัญ
• โรคหลอดเลือดส่วนปลาย (Peripheral Artery Disease: PAD): การไหลเวียนเลือดไปยังแขนขาลดลง โดยเฉพาะบริเวณขา ส่งผลให้เกิดอาการปวด ตะคริว และเดินลำบาก

ภาวะแทรกซ้อนจากไตรกลีเซอไรด์สูง

ระดับไตรกลีเซอไรด์ที่สูงจะเพิ่มความเสี่ยงของโรคหัวใจและหลอดเลือด หากสูงมาก อาจส่งผลกระทบเฉียบพลันต่อระบบทางเดินอาหารได้เช่นกัน

• ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลัน: ระดับไตรกลีเซอไรด์ที่สูงมากอาจกระตุ้นให้เกิดการอักเสบของตับอ่อนอย่างรุนแรงและเฉียบพลัน ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉิน
• การสะสมของคราบไขมันในหลอดเลือด: แม้ LDL จะเป็นปัจจัยหลักของการเกิดหลอดเลือดตีบแข็ง แต่ระดับไตรกลีเซอไรด์ที่สูงอย่างต่อเนื่องก็ยิ่งทำให้เกิดการสะสมของคราบไขมันในผนังหลอดเลือดได้
• กลุ่มอาการเมตาบอลิก: ระดับไตรกลีเซอไรด์ที่สูงมักเป็นสัญญาณเตือนของความผิดปกติของระบบเผาผลาญ เช่น ภาวะดื้อต่ออินซูลิน หรือโรคไขมันพอกตับ

วิธีการตรวจวินิจฉัยภาวะคอเลสเตอรอลสูงในเด็ก

เนื่องจากภาวะคอเลสเตอรอลสูงมักไม่แสดงอาการ จึงจำเป็นต้องใช้วิธีการตรวจไขมันในเลือด (lipid panel หรือ lipid profile) แพทย์อาจให้ตรวจแบบไม่ต้องอดอาหาร เพื่อคัดกรองเบื้องต้น หากผลการตรวจครั้งแรกไม่ชัดเจน หรือต้องการตรวจระดับไตรกลีเซอไรด์ที่แม่นยำ แพทย์อาจแนะนำให้งดอาหารอย่างน้อย 12 ชั่วโมงก่อนเข้ารับการตรวจ

• Total Cholesterol (คอเลสเตอรอลรวม): เป็นค่าที่แสดงปริมาณคอเลสเตอรอลทั้งหมดในเลือด
• LDL Cholesterol (ไขมันชนิดไม่ดี): หากสูง อาจเกิดการสะสมของคราบไขมันในผนังหลอดเลือด ซึ่งทำให้หลอดเลือดตีบแคบหรืออุดตันได้
• HDL Cholesterol (ไขมันชนิดดี): ทำหน้าที่เสมือนตัวเก็บกวาด โดยช่วยนำคอเลสเตอรอลส่วนเกินจากกระแสเลือดไปยังตับ เพื่อกำจัดออกจากร่างกาย
• Non-HDL Cholesterol: คำนวณจากการนำค่าคอเลสเตอรอลรวมลบด้วยค่า HDL ทำให้ทราบถึงระดับไขมันชนิดไม่ดีทั้งหมด รวมถึง LDL (Low-Density Lipoprotein) และ VLDL (Very-Low-Density Lipoprotein)
• Triglycerides(ไตรกลีเซอไรด์): แม้ไม่ใช่คอเลสเตอรอล แต่เป็นไขมันอีกชนิดที่พบได้ในเลือด หากมีระดับสูง โดยเฉพาะร่วมกับ LDL ที่สูง จะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือด

เด็กควรตรวจไขมันในเลือดเมื่อไร

ช่วงอายุที่แนะนำสำหรับการตรวจคัดกรองภาวะไขมันในเลือดสูงในเด็กและวัยรุ่น มีดังนี้

• การคัดกรองแบบเฉพาะกลุ่ม (อายุ 2–8 ปี): เหมาะสำหรับเด็กที่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคหัวใจและหลอดเลือดตั้งแต่อายุน้อย มีภาวะไขมันในเลือดสูง หรือมีโรคและภาวะเสี่ยงบางประการ โดยควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความจำเป็นในการตรวจ
• การคัดกรองแบบทั่วไปครั้งแรก (อายุ 9–11 ปี): แนะนำสำหรับเด็กทุกคนก่อนเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ เนื่องจากระดับไขมันในเลือดยังค่อนข้างคงที่และยังไม่ได้รับอิทธิพลจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน
• การตรวจในช่วงวัยรุ่น (อายุ 12–16 ปี): โดยทั่วไปไม่แนะนำให้ตรวจเป็นประจำ ยกเว้นในกรณีที่มีปัจจัยเสี่ยงใหม่เกิดขึ้น เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนอาจส่งผลให้ระดับไขมันในเลือดลดลงชั่วคราว
• การคัดกรองแบบทั่วไปครั้งที่สอง (อายุ 17–21 ปี): แนะนำให้ตรวจอีกครั้งในช่วงปลายวัยรุ่นถึงวัยผู้ใหญ่ตอนต้น เพื่อประเมินระดับไขมันในเลือดหลังผ่านช่วงวัยเจริญพันธุ์

การรักษาภาวะคอเลสเตอรอลสูงในเด็ก

ระยะที่ 1: การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิต

หัวใจสำคัญของการดูแลภาวะไขมันในเลือดสูงในเด็ก คือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมในชีวิตประจำวันโดยอาศัยความร่วมมือของทั้งครอบครัว มากกว่าการมุ่งเน้นที่ตัวเด็กเพียงลำพัง ซึ่งจะช่วยให้ได้ผลลัพธ์ที่ยั่งยืนในระยะยาว

• การเคลื่อนไหวร่างกายอย่างสม่ำเสมอ: ส่งเสริมกิจกรรมทางกายที่ช่วยกระตุ้นการทำงานของหัวใจ ควบคู่กับการลดระยะเวลาการใช้คอมพิวเตอร์ โทรศัพท์มือถือ และโทรทัศน์
•  โภชนาการที่ดีต่อหัวใจ: ให้ความสำคัญกับอาหารที่มีกากใยอาหารสูง เช่น ธัญพืชไม่ขัดสี ผัก และผลไม้สด พร้อมจำกัดการบริโภคน้ำตาลและไขมันอิ่มตัว
• การควบคุมน้ำหนักอย่างเหมาะสม: ในเด็กที่มีภาวะน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน การลดน้ำหนักอย่างค่อยเป็นค่อยไปภายใต้การดูแลที่เหมาะสม จะช่วยปรับสมดุลของระดับคอเลสเตอรอลและไตรกลีเซอไรด์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

สําหรับเด็กและวัยรุ่นที่มีภาวะน้ำหนักเกิน การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการดำเนินชีวิตและการรับประทานอาหาร ถือเป็นแนวทางที่ได้ผลดีที่สุด

ระยะที่ 2: การรักษาด้วยยา

หากการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างเหมาะสมต่อเนื่องแล้วไม่สามารถควบคุมระดับคอเลสเตอรอลได้ภายในระยะเวลาประมาณ 6 เดือน หรือมีความเสี่ยงจากพันธุกรรมอย่างชัดเจน แพทย์อาจพิจารณาเริ่มการรักษาด้วยยา

เด็กคอเลสเตอรอลสูงควรเลือกอาหารแบบไหน

เพื่อรักษาระดับคอเลสเตอรอลให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม พ่อแม่ควรเลือกให้เด็กรับประทานอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูง อุดมด้วยใยอาหาร และมีไขมันอิ่มตัวในปริมาณต่ำ เน้นวัตถุดิบที่สด ใหม่ และผ่านการแปรรูปน้อยที่สุด ซึ่งถือเป็นแนวทางที่มีประสิทธิภาพในการควบคุมระดับไขมันในเลือดผ่านโภชนาการ

• จำกัดความหวาน เลือกเครื่องดื่มที่ดี: ดื่มน้ำเปล่าหรือนมจืดพร่องมันเนยเป็นหลัก ส่วนน้ำผลไม้จำกัดไม่เกิน 120 มิลลิลิตรต่อวัน (ประมาณครึ่งแก้วเล็ก)
• เลือกไขมันดี เลี่ยงไขมันทรานส์: ควบคุมปริมาณไขมันรวมให้อยู่ที่ 25–30% ของพลังงานทั้งหมดต่อวัน เน้นกรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงเดี่ยว (MUFA) และไขมันไม่อิ่มตัวเชิงซ้อน (PUFA) อยู่ที่ 20% ของพลังงานทั้งหมดต่อวัน และหลีกเลี่ยงไขมันทรานส์
• เน้นกากใยตามสูตรอายุ: รับประทานผักผลไม้และธัญพืชให้ได้ใยอาหารที่เพียงพอ สำหรับเด็ก ๆ ให้ใช้สูตร อายุ + 5 กรัม เช่น เด็กอายุ 10 ปี ควรได้กากใย 10 + 5 = 15 กรัมต่อวัน สูงสุดที่ 25 กรัมต่อวัน

นอกจากนี้ ควรออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอและสร้างพฤติกรรมการกินที่ดีต่อสุขภาพ เช่น รับประทานอาหารเช้าเป็นประจำ ลดการบริโภคอาหารฟาสต์ฟู้ด และรับประทานอาหารร่วมกันในครอบครัว เพื่อส่งเสริมสุขภาพที่ดีอย่างยั่งยืน

ตัวอย่าง มื้ออาหารใน 1 วัน

•  มื้อเช้า ควรเริ่มต้นวันด้วยอาหารที่มีใยอาหารสูง เพื่อช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้คงที่
  • ข้าวโอ๊ตชนิดเต็มเมล็ด หรือ โจ๊กข้าวโอ๊ต (อุดมด้วยใยอาหารชนิดละลายน้ำ ซึ่งช่วยลดคอเลสเตอรอล)
  • ซีเรียลธัญพืชเต็มเมล็ด (ควรเลือกสูตรที่มีน้ำตาลต่ำ)
  • กรีกโยเกิร์ต (เป็นแหล่งโปรตีนที่ดี ควรเลือกแบบธรรมชาติไม่เติมน้ำตาล)
  • ผลไม้สดทั้งผล เช่น เบอร์รี แอปเปิล หรือผลไม้ตระกูลส้ม
• มื้อกลางวัน และ มื้อเย็น
  • ผักและผลไม้หลากสี (½ ของจาน)
  • โปรตีนไขมันต่ำ (¼ ของจาน) เช่น เนื้อสัตว์ไม่ติดหนัง ปลา ถั่วเลนทิล หรือถั่วลูกไก่
  • คาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน (¼ ของจาน) เช่น ข้าวกล้อง ควินัว หรือพาสต้าโฮลวีต
  • เครื่องเคียง เสริมด้วยผลิตภัณฑ์นมไขมันต่ำ หรืออาหารที่ทำจากพืช
• ของว่าง
  • ผักกรุบกรอบ: แตงกวา พริกหวาน หรือแครอตหั่นเป็นชิ้น
  • ไขมันดี: ถั่วและเมล็ดพืชชนิดไม่ใส่เกลือ ในปริมาณพอเหมาะ
  • ใยอาหารจากธัญพืชไม่ขัดสี: ป๊อปคอร์นแบบไม่ใช้น้ำมัน (air-popped) หรือแครกเกอร์โฮลวีต

แนวทางการเตรียมอาหารเครื่องดื่มที่ดีต่อสุขภาพสำหรับเด็ก

• วิธีการปรุงอาหาร: อบ ย่าง นึ่ง หรือใช้หม้อทอดไร้น้ำมัน
  ช่วยลดการใช้น้ำมันในการปรุงอาหาร คงคุณค่าทางโภชนาการ และลดการบริโภคไขมันอิ่มตัว
• ควรหลีกเลี่ยงวิธีการปรุง: การทอดแบบน้ำมันท่วม หรือการผัดด้วยเนย
  เนื่องจากเพิ่มปริมาณไขมันอิ่มตัวและพลังงานโดยรวมของอาหาร
• เครื่องดื่มที่แนะนำ: น้ำเปล่า หรือนมพร่องมันเนย
  ช่วยให้ร่างกายได้รับน้ำอย่างเพียงพอ พร้อมสารอาหารที่จำเป็น โดยไม่เพิ่มน้ำตาลส่วนเกิน
• ควรจำกัดเครื่องดื่ม: เครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง เช่น น้ำอัดลม น้ำผลไม้ และชาหวาน
  การบริโภคน้ำตาลมากเกินไปอาจสัมพันธ์กับระดับไตรกลีเซอไรด์ที่สูงขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะเมตาบอลิก

คำแนะนำจากแพทย์โรงพยาบาลเมดพาร์ค 

เป็นเรื่องธรรมดาที่หลายคนจะมองว่าภาวะคอเลสเตอรอลสูงเป็น “ปัญหาสุขภาพของผู้ใหญ่” ดังนั้นเมื่อทราบว่าบุตรหลานมีภาวะนี้ จึงรู้สึกไม่คาดคิดและมีความกังวลใจ ทีมบุคลากรทางการแพทย์ของเราพร้อมให้คำแนะนำและดูแลอย่างใกล้ชิดในทุกขั้นตอน

แนวทางที่มีประสิทธิภาพในการดูแลระดับไขมันในเลือดของเด็ก คือการปรับพฤติกรรมให้เป็นวิถีชีวิตที่ดีต่อสุขภาพหัวใจโดยอาศัยความร่วมมือของทั้งครอบครัว เมื่อทุกคนมีส่วนร่วม เด็กจะรู้สึกได้รับการสนับสนุน ไม่แปลกแยก และยังช่วยส่งเสริมให้ทั้งครอบครัวมีสุขภาพที่แข็งแรงและใช้ชีวิตประจำวันอย่างกระฉับกระเฉง