ตรวจการทรงตัว ป้องกันสูงวัยหกล้ม ฟื้นฟูผู้ป่วยหลังการบาดเจ็บ

ตรวจการทรงตัว ป้องกันสูงวัยหกล้ม ฟื้นฟูผู้ป่วยหลังการบาดเจ็บ

การทรงตัว เป็นเรื่องที่หลายคนมองข้ามเมื่อต้องตรวจสุขภาพ แต่รู้ไหมว่า สิ่งนี้มีบทบาทต่อชีวิตประจำวันของทุกคน ทั้งยังสามารถกำหนดความเสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุและส่งผลต่อคุณภาพชีวิตได้เลย เมื่อประสิทธิภาพของการทรงตัวลดลง ไม่ว่าจะมาจากอายุที่เพิ่มขึ้น หรือการบาดเจ็บจากอุบัติเหตุหรือกิจกรรมต่าง ๆ อาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพต่าง ๆ ได้ Special Scoop ฉบับนี้ อยู่กับ นพ. พีรวุฒิ ตันติสุวณิชย์กุล แพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูและกายภาพบำบัด ที่จะมาให้ข้อมูลถึงความสำคัญของ การทรงตัว และการตรวจประเมินเพื่อการดูแลอย่างเหมาะสม

การทรงตัว ตัวชี้วัดคุณภาพชีวิตผู้สูงวัย

การทรงตัว เป็นหนึ่งในความสามารถทางร่างกายที่สะท้อนคุณภาพชีวิตและประสิทธิภาพในการทำกิจกรรมการเคลื่อนไหวต่าง ๆ แน่นอนว่าเมื่ออายุมากขึ้น หรือเจ็บป่วยด้วยโรคบางอย่าง ก็อาจส่งผลให้การทรงตัวนั้นไม่ดีเหมือนเดิม

“ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยที่มีปัญหาเกี่ยวกับโรคระบบประสาทและสมอง เช่น โรคหลอดเลือดสมองตีบ แตก อัมพฤกษ์ อัมพาต มีความเสี่ยงในการพลัดตกหกล้มครับ โดยเฉพาะในผู้สูงวัยที่อาจมีปัญหากระดูกพรุน ทั้งที่รู้ตัวและไม่รู้ตัว การล้มหนึ่งครั้ง อาจหมายถึงกระดูกหัก และอันตรายถึงชีวิตได้เลย”

การตรวจการทรงตัว อาจเริ่มจากขั้นตอนพื้นฐาน อย่างการซักประวัติและตรวจร่างกาย แพทย์จะสังเกตการทรงตัวตั้งแต่การนั่ง การยืน ว่าทำได้ดีไหม การเดินเป็นเส้นตรง การข้ามสิ่งกีดขวาง เดินอ้อมวัตถุเป็นวงกลม ซึ่งยังไม่ต้องใช้เครื่องมือเฉพาะทางใด ๆ ก็สามารถประเมินเบื้องต้นได้

“วิธีการทดสอบโดยไม่ต้องใช้เครื่องมือ คือการให้นักกายภาพช่วยตรวจดูการลุกนั่ง เช่น นั่งลงหลังหลับตาและลืมตา นั่งกอดอก ลองผลักเบา ๆ เพื่อให้ผู้ป่วยพยายามทรงตัว ลองลุกขึ้นยืนว่าเป็นอย่างไรบ้าง สามารถยืนขึ้นได้ตรง ๆ โดยไม่ต้องหาหลักยึด ไม่เซ ไม่ล้ม จากนั้นก็ทดลองเดิน ลองจับเวลา ซึ่งเป็นการประเมินเบื้องต้นที่สามารถทำได้ครับ”

หากต้องการผลที่ละเอียด เห็นความผิดปกติของการทรงตัว การเคลื่อนไหวได้ชัดเจนขึ้น แพทย์อาจพิจารณานำเครื่องมือเข้ามาช่วย นั่นก็คือ เครื่องตรวจการทรงตัว หรือ Balance Machine

เพื่อแสดงผลเป็นตัวเลขที่ชัดเจน ว่าการลงน้ำหนักของเท้าแต่ละข้างเป็นอย่างไร การโน้มตัวไปทั้ง 4 ทิศทางทำได้มากน้อยแค่ไหนโดยที่ยังยืนได้อย่างมั่นคง

เทคโนโลยีกายภาพบำบัด Balance Machine ช่วยตรวจการทรงตัวอย่างมีประสิทธิภาพ

การนำ Balance Machine เข้ามาใช้ จะช่วยในการทดสอบการทรงตัวและแสดงผลเป็นข้อมูลตัวเลขที่ละเอียด และมีประสิทธิภาพ สามารถคำนวณจุดศูนย์ถ่วง การเอนตัวไปด้านหน้า ด้านหลัง ด้านซ้าย ด้านขวา ว่าสามารถทำได้มากน้อยแค่ไหนโดยมีค่ามาตรฐานเป็นตัวเปรียบเทียบ รวมถึงทดสอบว่าโน้มไปแล้ว สามารถคืนกลับมายืนตรง ๆ ได้หรือไม่ จะช่วยให้ผู้ป่วยรู้จุดบอดของตัวเองว่าการโน้มไปด้านไหนทำได้น้อยกว่าด้านอื่น ๆ

“ตัวเครื่องจะมีการทดสอบหลายแบบครับ นอกจากการทดสอบที่จะช่วยให้เห็นประสิทธิภาพการทรงตัวที่เป็นตัวเลข ประเมินได้ชัดเจนแล้ว ยังมีรูปแบบเกมให้เล่น เลือกระดับความยากง่าย จับเวลาได้ ดูคะแนนว่าได้เท่าไร ช่วยให้การฝึกและทดสอบ สามารถทำพร้อม ๆ กับกิจกรรมสนุก ๆ ได้ครับ”

นอกจากนั้น ด้วยผลลัพธ์เชิงตัวเลขและสถิติ จะช่วยประเมินพัฒนาการการฝึกและการทดสอบ ว่ามีแนวโน้มเป็นอย่างไร ทำได้ดีขึ้นหรือไม่ เพื่อให้แพทย์และนักกายภาพบำบัดสามารถปรับเปลี่ยน หรือปรับปรุงแผนการกายภาพได้อย่างเหมาะสมกับผู้ป่วย

“จุดมุ่งหมายของการตรวจการทรงตัว แน่นอนว่ามุ่งเน้นการป้องกันเป็นหลัก การตรวจให้รู้ว่ามีความเสี่ยงหกล้ม แล้วมาวางแผนกายภาพบำบัดส่งเสริมการเคลื่อนไหวได้อย่างมั่นคงปลอดภัย ย่อมดีกว่ามาทำในวันที่ผู้ป่วยหกล้มไปแล้วแล้วมากายภาพ เพราะยิ่งอายุมาก การล้มหนึ่งครั้งอาจเป็นความเสี่ยงต่อชีวิต ไม่อยากให้มองว่าผู้สูงอายุที่เคลื่อนไหวช้า งก ๆ เงิ่น ๆ ดูไม่มั่นคงคือสิ่งปกติตามวัย เพราะกายภาพบำบัดสามารถปรับปรุงให้การเคลื่อนไหวของพวกเขาดีขึ้น มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้ ถึงมีอายุเยอะก็ยังสามารถเคลื่อนไหวคล่องแคล่วได้ครับ”

ตรวจการทรงตัว เพื่อการวางแผนฟื้นฟู

ถึงแม้เราจะเน้นด้านการป้องกันเป็นเป้าหมายหลัก แต่หากเกิดเหตุไม่คาดคิด เช่น ประสบอุบัติเหตุ มีกระดูกหัก การตรวจการทรงตัวเพื่อวางแผนฟื้นฟู ก็ยังคงมีบทบาทสำคัญในการให้ความช่วยเหลือผู้ป่วย

“กรณีที่ผู้ป่วยประสบอุบัติเหตุต่าง ๆ เช่น จากการเล่นกีฬา จากการใช้งานข้อต่อต่าง ๆ แล้วพอร่างกายฟื้นฟู หรือหลังรับการผ่าตัดรักษา อาจพบว่าการเคลื่อนไหว การลงน้ำหนักไม่เหมือนเดิม การเดินไม่ดี ทรงตัวไม่ดีเหมือนเดิม แปลว่าการทรงตัวมีปัญหาแล้ว ก็ควรมาพบแพทย์เพื่อแก้ไขครับ”

แม้กระทั่งผู้ที่เคยข้อเท้าพลิก ข้อเท้าแพลง แล้วพักการลงน้ำหนักที่เท้านั้น ๆ ไปนาน ๆ ในบางครั้ง เส้นประสาทและกล้ามเนื้อบริเวณดังกล่าวไม่ได้ทำงานนาน ๆ พอกลับมาใช้งานเต็มที่ก็อาจเดินได้ไม่ดี จึงจำเป็นต้องฝึกและปรับปรุงการเดินให้มั่นคง เพื่อลดความเสี่ยงหกล้มหรือประสบอุบัติเหตุซ้ำเช่นกัน

“ในกลุ่มนี้บางส่วน การที่เขาประสบอุบัติเหตุก็อาจมาจากการทรงตัวที่ไม่ดีของเขาครับ ดังนั้น ถ้าสามารถช่วยฝึกให้เขาเคลื่อนไหวได้อย่างมีประสิทธิภาพ ปลอดภัย ก็ช่วยลดความเสี่ยงที่จะกลับไปบาดเจ็บ หรือประสบอุบัติเหตุอีกครับ”

โดยส่วนมาก ในเคสของการฟื้นฟูหลังอุบัติเหตุ ที่ไม่ใช่ผู้สูงอายุ จะมีแนวโน้มผลลัพธ์ที่ดี และฟื้นฟูได้ไวกว่า การตรวจการทรงตัวประกอบกับวางแผนกายภาพบำบัดจึงมีส่วนช่วยได้มากทีเดียว

สังเกตผู้สูงวัยที่บ้าน เข้าข่ายเสี่ยงล้ม กระดูกหักจากโรคกระดูกพรุน

การหมั่นสังเกตผู้สูงอายุ คุณพ่อคุณแม่ที่บ้าน ว่ามีพฤติกรรมการเคลื่อนไหวเปลี่ยนไปหรือไม่ เป็นอีกหนึ่งวิธีประเมินเบื้องต้นก่อนพาคุณพ่อคุณแม่มาพบแพทย์เฉพาะทาง ดังนี้

• จากปกติลุกไปหยิบของเอง ไปตลาดเอง กลับไม่ค่อยอยากลุก ฝากคนอื่นไปแทน ออกจากบ้านน้อยลง
• เดินช้าลงจากเดิม เดินจากจุดหนึ่งไปจุดหนึ่งใช้เวลานานขึ้น
• เวลาลุกขึ้นยืนหรือนั่งลง เริ่มต้องหาอะไรเกาะ หรือยันเอาไว้ ลุกนั่งลำบากขึ้น

“หากสังเกตว่าคุณพ่อคุณแม่เริ่มเคลื่อนไหวได้ไม่คล่องเหมือนเดิม ควรมาพบแพทย์ครับ ไม่ควรปล่อยไว้ จำไว้ว่า อย่ามองปัญหาการเคลื่อนไหวของผู้สูงอายุเป็นเรื่องปกติ”

คุณหมอพีรวุฒิอธิบายว่า การตรวจการทรงตัวและฟื้นฟูผู้สูงอายุ มักต้องใช้เวลา ค่อยเป็นค่อยไป อาจเห็นผลลัพธ์ไม่ดีเท่าวัยหนุ่มสาว แต่รับรองว่าจะดีขึ้นกว่าเดิม ขอแค่มาตรวจหาสาเหตุ และวางแนวทางแก้ไขรวมไปถึงป้องกันการล้มไปพร้อม ๆ กัน

ตรวจการทรงตัวที่ศูนย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูและกายภาพบำบัด เมดพาร์ค

“ประเทศไทย สังคมผู้สูงอายุเริ่มมีสัดส่วนที่ใหญ่ขึ้นครับ และผู้สูงอายุกับการหกล้ม ไม่ใช่เรื่องเล็กเลย บางคนล้มครั้งเดียวสะโพกหัก หลังหักบ้าง การป้องกันการล้มจึงสำคัญมากจริง ๆ เพราะนอกจากจะช่วยให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นจากการเคลื่อนไหวอย่างคล่องแคล่วมั่นคง ยังช่วยให้การใช้ชีวิตปลอดภัยขึ้นด้วยครับ”

คุณหมอให้ข้อมูลว่า หากพบความเสี่ยงหกล้มของผู้สูงอายุที่บ้าน เห็นสัญญาณจากการเคลื่อนไหว ลุกนั่ง ยืนเดินที่เปลี่ยนไป สามารถเข้ามาปรึกษาที่ศูนย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูและกายภาพบำบัด โรงพยาบาลเมดพาร์ค ได้ เพราะมีแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูและนักกายภาพบำบัดพร้อมให้การดูแล ร่วมกับเครื่องมือและเทคโนโลยีที่อัปเดต คัดเลือกมาแล้วเพื่อการดูแลทุกปัญหาอย่างเต็มประสิทธิภาพ ทั้งยังสามารถตรวจคัดกรองและวางแผนการดูแลร่วมกับแผนกอื่น ๆ แบบสหวิชาชีพ

“หลายครั้งที่ปัญหาการทรงตัวไม่ได้แก้ได้ด้วยการทำกายภาพอย่างเดียวครับ ผู้ป่วยอาจมีปัญหาของกล้ามเนื้อลีบลงจากโภชนาการที่ไม่เหมาะสม บางรายมีปัญหามาจากระบบประสาท และโรคประจำตัวอื่น ๆ เช่น เบาหวาน ที่ส่งผลต่อเส้นประสาท ทางเราสามารถส่งปรึกษาแพทย์เฉพาะทางในแต่ละสาขา และทำงานร่วมกันเพื่อดูแลผู้ป่วยด้วยแนวทางที่เหมาะกับบุคคลนั้น ๆ ได้เลย”

เพราะคุณภาพชีวิตที่ดี ไม่ใช่แค่การเคลื่อนไหวอย่างได้อิสระ แต่ต้องเป็นการเคลื่อนไหวอย่างอิสระและปลอดภัย