ผ่าตัดแก้เท้าแบนในคนเล่นกีฬาและเด็กที่อยากรักษา Performance
เท้าแบน บางคนอาจไม่มีอาการกระทบกับชีวิตประจำวัน แต่บางคนมีอาการจนการยืน เดิน หรือเล่นกีฬาก็มีปัญหา คนในทั่ว ๆ ไปอาจหาแผ่นรองเท้า (Insole) ที่ช่วยให้กลับมาทำกิจกรรมอื่น ๆ ได้ปกติ แต่ในนักกีฬา หรือแม้กระทั่งเด็ก ๆ ที่มีความฝันจะเล่นกีฬาเก่ง ๆ ปัญหาเท้าแบนอาจไม่ใช่เรื่องเล็ก นพ.กฤษฎิ์ พฤกษะวัน ศัลยแพทย์กระดูกและข้อ เฉพาะทางด้านเท้าและข้อเท้า ได้มาร่วมแบ่งปันมุมมองและนวัตกรรมทางการแพทย์ เพื่อตอบคำถามว่าทำอย่างไรให้คนที่มีภาวะนี้ กลับมาวิ่ง เล่นกีฬา และดึง Performance ทางร่างกายกลับคืนมาได้ดีอีกครั้ง
เท้าแบน เกิดได้ตั้งแต่เด็ก ส่งผลกระทบเพิ่มเมื่อโตขึ้น
ภาวะเท้าแบน (Flat Feet) เป็นภาวะที่พบได้ทั้งในเด็กและผู้ใหญ่ เท้าของเด็กที่อายุน้อยกว่า 7 ปี อาจมีลักษณะคล้ายเท้าแบน เพราะมีเนื้อไขมันบริเวณอุ้งเท้า ทำให้พ่อแม่เป็นกังวล แต่เมื่อหลังอายุ 7 ปี เนื้อส่วนที่เป็นไขมันแฟ่บลง และฟอร์มเป็นอุ้งเท้า แสดงว่าเท้าของลูกนั้นปกติ ไม่มีปัญหาอะไร แต่หากผ่านช่วงวัยนี้แล้วเท้ายังแบนอยู่ จึงจะสามารถวินิจฉัยได้ว่ามีภาวะเท้าแบนจริง
“ภาวะเท้าแบนแบ่งได้เป็น 2 ช่วงอายุ คือในเด็กและผู้ใหญ่ โดยในผู้ใหญ่ พบว่าอาจมีสาเหตุมาจากอุบัติเหตุ เช่น กระดูกหักที่กลางเท้า ทำให้เท้าล้ม แล้วรักษาไม่ดี เป็นโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ เป็นโรคเบาหวาน ใช้งานหนัก กระแทกเยอะ ๆ น้ำหนักตัวเยอะ พวกนี้ก็ทำให้เท้าแบนได้เช่นกันครับ”
ภาวะเท้าแบน ไม่ว่าจะเป็นตั้งแต่เด็ก หรือเป็นตอนโตแล้ว มักก่อให้เกิดปัญหาตามมา ที่เห็นได้ชัดเลยคือปัญหาของสรีระในการเดิน หรือยืน เพราะเมื่อเท้าแบน ข้อเท้ามักจะบิดเข้าด้านใน ทำให้อุ้งเท้าล้ม และเสียสมดุล แนวการลงน้ำหนักตัวจะไม่ลงตรง ๆ แต่จะชิดเข้าด้านใน ก่อให้เกิดอาการเจ็บเท้าด้านในหรือเจ็บข้อเท้าด้านในได้ และอาการเหล่านี้ เมื่อเป็นเยอะ ๆ อาจลามไปถึงมีอาการปวดเข่า สะโพก และหลังได้เลย จึงมักพบในคนไข้ปวดหลังหลายราย เมื่อรักษาเท้าแบนแล้ว อาการปวดหลังก็หายไปด้วย
ทำไม ‘เท้าแบน’ จึงส่งผลต่อประสิทธิภาพการเล่นกีฬาโดยตรง
การเล่นกีฬา ต้องใช้สมรรถภาพของร่างกายค่อนข้างมาก จำเป็นต้องใช้ส่วนต่าง ๆ ของร่างกายอย่างหนักหน่วง ซ้ำ ๆ เกิดการกระทบ กระแทก ก่อให้เกิดแรงกระทำต่อกล้ามเนื้อ เส้นเอ็น เมื่อเริ่มอายุมากขึ้น จะมีความเสื่อมเข้ามาเป็นปัจจัยร่วม เอ็นจะเสื่อมง่าย และฉีกขาดได้ง่ายขึ้น ก่อให้เกิดอาการบาดเจ็บ อาการปวด บวม
เท้าแบน จะแบ่งเป็น 2 แบบ ได้แก่
- เท้าแบนแบบยืดหยุ่น คือ เท้าแบนที่กระดูกยังไม่ล็อก หรือเส้นเอ็นยังไม่ยึดติด มักพบได้บ่อยกว่า รักษาด้วยการใส่แผ่นรองรองเท้า และทำกายภาพมักได้ผลดี
- เท้าแบนแบบติดแข็ง เกิดจากการรั้งที่มาจากความผิดปกติของกระดูกบางตำแหน่งที่เชื่อมต่อกัน ทำให้เท้าแบนผิดรูปและเจ็บเวลาเดิน มักจำเป็นต้องรักษาด้วยการผ่าตัด ถึงจะได้ผลดี
“เท้าแบน ส่งผลต่อการเล่นกีฬาแน่ ๆ โดยเฉพาะกีฬาประเภทที่มีแรงกระแทกเยอะ กระโดดเยอะ เช่น บาสเกตบอล ฟุตบอล แบดมินตัน วอลเลย์บอล ทำให้ผู้เล่นมีข้อจำกัดในการเล่น ความสามารถในการเล่นกีฬาก็จะลดลงไปด้วย อีกอย่าง เท้าแบนอาจทำให้ข้อเท้าไม่มั่นคง และพลิกง่าย เขาจะกลายเป็นนักกีฬาที่มีโอกาสบาดเจ็บได้ง่ายครับ”
แล้วมีคนที่เท้าแบนแต่ไม่มีอาการผิดปกติบ้างไหม…
“มีครับ คนที่เท้าแบนบางกลุ่มก็ไม่มีอาการเลย สามารถเล่นกีฬา ออกกำลังกายได้ตามปกติ เหมือนร่างกายปรับตัวได้เอง หรือมีการเทรนกล้ามเนื้อเส้นเอ็นมาดี ซึ่งก็บอกไม่ได้เหมือนกันว่าใครจะมีหรือไม่มีอาการครับ แต่ปัญหาคือคนที่มีอาการนั่นแหละ ที่ทำให้เขามีข้อจำกัดในการทำกิจกรรมและต้องเข้ารับการรักษาอย่างเหมาะสม” คุณหมอกฤษฎิ์ตอบ
รักษาเท้าแบน เพื่อคงสมรรถภาพการเล่นกีฬา
การรักษาเท้าแบน หรือการบำบัดอาการจากเท้าแบน หลัก ๆ ต้องเทรนกล้ามเนื้อเพื่อเพิ่มความแข็งแรง และใช้แผ่นรองพื้นรองเท้าหรือ อินโซล (Insole) เพื่อช่วยปรับแนวเท้า สามารถนำไปใส่ไว้ในรองเท้ากีฬา ในบางคนก็ช่วยให้เล่นกีฬาได้ดีขึ้น แต่หากเล่นหนักจริง ๆ แล้วไม่ไหว ก็อาจต้องเปลี่ยนประเภทกีฬา ที่ไม่เกิดการกระแทก เช่น ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน หรืออีกวิธีคือการผ่าตัดรักษาเท้าแบน
“ผมเคยมีคนไข้เด็ก เป็นนักกอล์ฟทีมชาติ อายุ 11 ขวบ มีภาวะเท้าแบน เริ่มแรกก็ใช้วิธีใส่อินโซลครับ ร่วมกับลองทุกวิธีแล้วอาการจากเท้าแบนยังก่อให้เกิดปัญหากับกีฬาที่เขาเล่นอยู่ มันมีผลต่อ Performance ทำให้เขาตีได้ไม่ครบ ตีแล้วเจ็บเร็ว เขาอยากเป็นนักกีฬาและปัญหานี้ไปตัดโอกาสเขา จึงตัดสินใจผ่าตัด”
การผ่าตัดรักษาเท้าแบนในเด็กนั้น คุณหมอกฤษฎิ์ ให้ข้อมูลว่า มีโอกาสที่จะกลับมามี Performance ที่ดีได้เต็มร้อยมากกว่าผ่าตัดตอนอายุมากแล้ว เพราะความสามารถในการสมานตัวดีกว่า กระดูก เส้นเอ็นของเด็กก็ยังไม่มีปัจจัยเรื่องความเสื่อมเข้ามาร่วมด้วย หลังผ่าตัด คนไข้เด็กรายนี้ก็ตีกอล์ฟได้ดีขึ้น มีความสุขมาก เพราะเขาใช้ชีวิตในแบบที่เขาต้องการได้ตามปกติ
“นอกจากนี้ในคนไข้เด็ก เวลาผ่าตัดแผลจะเล็กกว่า ใช้เวลาฟื้นตัวเร็วกว่า ประมาณ 1-2 อาทิตย์ก็เริ่มลงน้ำหนักได้แล้วครับ สำหรับผู้ใหญ่ อายุที่เยอะขึ้นทำให้มีโอกาสเจ็บง่ายกว่าตามที่กล่าวไป ถามว่ายังสามารถเล่นกีฬาอาชีพได้ไหม ก็อาจจะได้ แต่ก็ต้องควบคุมปัจจัยต่าง ๆ เริ่มจากปัจจัยภายนอก อย่างการเทรนกล้ามเนื้อ ใส่อินโซล หากไม่ไหวจริง ๆ ก็เปลี่ยนชนิดกีฬา หรือผ่าตัดครับ เช่นเดียวกับเด็กครับ”
ผ่าตัดรักษาเท้าแบน แก้ที่ต้นตอปัญหา
การรักษาเท้าแบนด้วยการผ่าตัดนั้น ในเด็กและผู้ใหญ่จะแตกต่างกัน ซึ่งถ้าผ่าตัดตั้งแต่เด็กจะให้ผลลัพธ์ที่ดี และมีการฟื้นตัวที่ดีกว่า
“เท้าแบนในเด็กบางราย อย่าว่าแต่เล่นกีฬาเลยครับ แค่เดินปกติ หรือไปเล่นพละกับเพื่อน ๆ ก็เจ็บฝ่าเท้าได้ง่าย ๆ แล้ว ไปเตะบอลกับเพื่อนก็ไม่ได้ และเมื่อเป็นแบบนี้ มันจะไม่มีทางดีขึ้นครับ เพราะเท้าแบน จะมีแต่อาการแย่ลง แบนเยอะมากขึ้น วันนี้อาจยังไม่เจ็บ หรือเจ็บเล็กน้อย เวลาผ่านไปก็อาจจะเจ็บมากขึ้น กระทบการใช้ชีวิตมากขึ้นครับ”
และหากเท้าแบนมากแล้วปล่อยไว้จนเริ่มมีปัญหา เมื่ออายุมากขึ้นจะต้องเจอกับปัจจัยความเสื่อม ข้อเสื่อม ข้อยึดแล้ว การผ่าตัดรักษาก็จะให้ผลลัพธ์สู้ผ่าตัดตอนที่ยังไม่เสื่อมไม่ได้
“การใส่อินโซลและการทำกายภาพทำเพื่อประคับประคองอาการให้การใช้ชีวิตทำได้ใกล้เคียงปกติที่สุด แต่ไม่สามารถทำให้เท้าหายแบนได้ หากอาการไม่ดีขึ้น การรักษาที่ต้นเหตุคือการผ่าตัดรักษา ซึ่งในปัจจุบันสามารถทำได้ ไม่จำเป็นต้องอยู่กับเท้าแบนไปตลอด”
การผ่าตัดแก้ไขเท้าแบนในปัจจุบัน เป็นการแก้ปัญหาที่ต้นตอ ทำผ่านแผลเล็ก เหมาะกับผู้ที่มีปัญหาเท้าแบนและใช้วิธีประคับประคองอาการไม่ว่าจะเป็นใส่แผ่นรองรองเท้า ทำกายภาพฝึกกล้ามเนื้อแล้วยังไม่ดีขึ้น หรือในเด็กที่มีวัตถุประสงค์แก้ไขตั้งแต่ยังอายุไม่มากเพื่อผลลัพธ์ที่ดี รวมไปถึงนักกีฬาที่อยากคงสมรรถภาพการเล่นกีฬาหรือออกกำลังกายไว้ได้ วิธีนี้จะช่วยปรับแนวของกระดูกเท้าให้เกิดเป็นอุ้งเท้าขึ้นมาใหม่ เป็นการแก้ไขโครงสร้างเท้าอย่างถาวร ทำโดยศัลยแพทย์กระดูกและข้อ เฉพาะทางด้านเท้ามากประสบการณ์
“เท้าแบนไม่ว่าจะแบบยืดหยุ่นหรือติดแข็ง มีวิธีรับมือและรักษา การปล่อยไว้อาการจะแย่ลงตามการใช้งาน อายุและความเสื่อมของร่างกาย ควรพบแพทย์เพื่อวางแผนการดูแลอย่างเหมาะสม และในปัจจุบันสามารถรักษาให้หายอย่างถาวรได้ด้วยการผ่าตัดครับ”
ภาวะเท้าแบนไม่ใช่เรื่องไกลตัว และไม่จำเป็นต้องทนปวดอีกต่อไป หากคุณเริ่มมีอาการเจ็บข้อเท้า เจ็บส้นเท้า หรือรู้สึกว่า Performance ในการเล่นกีฬาลดลง การเข้าพบแพทย์เฉพาะทางเพื่อวางแผนตรวจเช็กและรักษาตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยคงสมรรถภาพร่างกายให้พร้อมทุกการขับเคลื่อนได้อย่างยั่งยืน