ข้อเข่าเสื่อม ข้อสะโพกเสื่อม และนวัตกรรมการรักษาในทุกระยะ
ข้อเข่าเสื่อม ข้อสะโพกเสื่อม ภาวะเสื่อมที่มาตามอายุการใช้งาน แน่นอนว่ายากที่จะหลีกเลี่ยง เมื่อเสื่อมแล้วคือเสื่อมเลย ย้อนกลับไปไม่ได้ มีแต่จะแย่ลง
ปัจจุบันการแพทย์ด้านศัลยกรรมกระดูกและข้อ มีวิธีรักษาข้อเข่าเสื่อม รักษาข้อสะโพกเสื่อม และวิธีที่จะรับมือความทุกข์ทรมานจากโรคข้อเสื่อมเหล่านี้ ให้ผู้ป่วยสามารถกลับมาใช้ชีวิตได้ดังเดิมด้วยวิธีการต่างๆ ตามระยะของโรค โดย นพ. ไววิทย์ สงวนวงศ์วาน ศัลยแพทย์กระดูกและข้อ จะมาให้ข้อมูลที่น่าสนใจ และเป็นประโยชน์
อายุ + น้ำหนัก + กล้ามเนื้อน้อย สาเหตุหลักข้อเสื่อม
ข้อเสื่อมตามธรรมชาติ เกิดขึ้นได้เมื่อเราอายุมากขึ้น ใช้งานไปนาน ๆ บริเวณกระดูกอ่อนผิวข้อที่ต้องเสียดสีกันจะเริ่มสึกหรอ และเสื่อมลงจนก่อให้เกิดอาการฝืด ติด เจ็บเวลาเคลื่อนไหวข้อต่อบริเวณนั้น ๆ
ข้อเข่าและข้อสะโพก เป็นบริเวณที่พบความเสื่อมและส่งผลต่อการใช้ชีวิตได้มากที่สุด เพราะเป็นข้อต่อที่ต้องรับน้ำหนักตัวทั้งหมดเวลาเรายืนหรือเดิน หากเกิดปัญหาก็ทำให้การเคลื่อนไหวไม่สะดวก
“กระดูกอ่อนผิวข้อต่อมีข้อด้อยตรงที่ เมื่อเกิดการบาดเจ็บแล้ว จะไม่สามารถซ่อมแซมตัวเองได้สมบูรณ์เมื่อเราอายุมากขึ้น จึงค่อยๆเกิดกระดูกอ่อนที่เสียหายสะสม จนเกิดเป็นภาวะข้อเสื่อม ที่เราเรียกกันว่าข้อเสื่อมตามธรรมชาติ โดยมักจะพบในผู้ที่มีอายุ 50-60 ปีขึ้นไปครับ”
“ข้อเสื่อมยังอาจมีสาเหตุมาจากกล้ามเนื้อที่ไม่ค่อยแข็งแรง ทำให้มีส่วนช่วยพยุงข้อต่อไม่เพียงพอ ผิวข้อต่อต้องรับแรงกดเยอะขึ้น รวมไปถึงน้ำหนักตัวที่มากเกินก็ทำให้ข้อเสื่อมไวเช่นกัน โดยน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น 1 กิโลกรัม อาจเพิ่มน้ำหนักที่กระทำต่อข้อได้ 3-7 เท่า แล้วแต่กิจกรรมและการเคลื่อนไหวเลยครับ”
ปัจจัยอื่น ๆ ที่ทำให้เกิดข้อเสื่อมได้เร็วขึ้น แม้ในผู้ป่วยอายุไม่มาก เช่น อุบัติเหตุ บาดเจ็บจากการเล่นกีฬา รวมไปถึงกลุ่มโรคข้ออักเสบที่ทำให้เกิดการอักเสบของกระดูกอ่อนผิวข้อ เช่น โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคเกาต์
ข้อเข่าเสื่อม ข้อสะโพกเสื่อม อาการเป็นอย่างไร
คุณหมอไววิทย์ให้ข้อมูลว่า อาการข้อเข่าเสื่อมมีหลายระยะ จากน้อยไปมาก ดังนี้
- ในระยะเริ่มต้น บริเวณกระดูกอ่อนเกิดร่องรอยที่ข้อต่อเพียงตื้นๆ ทำให้ผิวข้อต่อไม่เรียบ อาจมีอาการฝืด ๆ หรือขัดนิดหน่อยเวลาลุกยืนหรือเริ่มออกเดิน พอเดินไปสัก 3-4 ก้าวก็จะเดินได้ปกติ อาการเจ็บจะมีบ้างแต่ไม่บ่อย สัมพันธ์กับการใช้งาน
- เมื่อระยะของโรครุนแรงขึ้น บริเวณกระดูกอ่อนเริ่มสึกมากขึ้นจนเป็นหลุม ชั้นกระดูกร่อนออกหมด จนส่วนที่เป็นกระดูกแข็งสัมผัสกัน อาการก็จะรุนแรงมากขึ้น แค่เดินธรรมดาก็จะเริ่มเจ็บ เมื่อบิด งอเข่าอาจมีการล็อกได้ ขึ้นลงบันไดลำบาก และเมื่อบริเวณดังกล่าวเสียดสีไปนาน ๆ ก็จะกร่อนกันเอง เกิดความผิดรูป จนมีภาวะขาโก่งขึ้นได้
“สำหรับอาการข้อสะโพกเสื่อมจะแตกต่างกันเล็กน้อยครับ เพราะตรงข้อสะโพก จะมีลักษณะแบบลูกบอลที่อยู่ในเบ้า การเคลื่อนไหวข้อสะโพกจะทำได้ในทิศทางที่มากกว่าข้อเข่า เมื่อเสื่อมจะมีอาการเจ็บบริเวณขาหนีบ และอาจร้าวไปบริเวณอื่นได้ เช่น ต้นขา หัวเข่า ซึ่งจะมีอาการปวดเมื่อขยับข้อสะโพก อย่างการก้าวขึ้นรถ งอขาใส่กางเกง โดยจะมีอาการขยับแล้วติดขัด และเจ็บ”
สำหรับคนไทยนั้น ภาวะข้อสะโพกเสื่อมตามธรรมชาติพบน้อยกว่าข้อเข่า แต่มักจะพบข้อสะโพกเสื่อมโดยมีสาเหตุอื่นกระตุ้น ที่พบบ่อยได้แก่ จากการใช้ยาสเตียรอยด์ จากการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ซึ่งทั้ง 2 เรื่องนี้จะส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงข้อสะโพกได้ไม่ดี จนเกิดภาวะข้อสะโพกเสื่อมจากหัวกระดูกสะโพกขาดเลือดได้
รักษาข้อเข่า ข้อสะโพกเสื่อม ทำได้ทุกระยะ
การรักษาจะขึ้นอยู่กับระยะและความรุนแรงของโรค
- รักษาโดยไม่ใช้ยา: หากมีอาการข้อเสื่อมระยะต้น สามารถชะลอความเสื่อมได้ด้วยการลดน้ำหนัก ออกกำลังกายสร้างกล้ามเนื้อ หลีกเลี่ยงไลฟ์สไตล์ที่ทำให้ข้อรับแรงกดมาก ๆ เช่นการนั่งสมาธิ การงอเข่านาน ๆ การขึ้นลงบันไดบ่อยๆ
- รักษาโดยการใช้ยา: แบ่งเป็น 2 กลุ่มหลัก
- ยากลุ่มแรก คือ ยาลดปวดได้แก่ ยาลดการอักเสบ ยาคลายกล้ามเนื้อ ยาทา ยานวด สเปรย์เย็น แผ่นแปะแก้ปวดต่าง ๆ ซึ่งยากลุ่มนี้ไม่ได้เปลี่ยนแปลงการดำเนินโรค แค่บรรเทาอาการปวด จึงแนะนำให้ใช้ตามอาการ
- ยากลุ่มต่อมา มักเรียกว่า ยาชะลอความเสื่อม โดยยากลุ่มนี้จะค่อยๆสะสมและออกฤทธิ์ จึงต้องกินต่อเนื่องเพื่อลดการอักเสบสะสมที่กระดูกอ่อน จึงช่วยชะลออาการของข้อเสื่อมได้ ยากลุ่มนี้ไม่สามารถออกฤทธ์แก้ปวดทันที ต้องใช้เวลาประมาณ 1-2 เดือนจึงจะเริ่มเห็นผล
บางครั้งแพทย์มักจ่ายยาให้ใช้ร่วมกันทั้งสองกลุ่มเพื่อผลลัพธ์ที่ดีขึ้น ซึ่งปริมาณและระยะเวลาความถี่ห่างของการกินยา แพทย์จะเป็นผู้ประเมินตามความเหมาะสม
- รักษาโดยการฉีดยาเข้าข้อเข่า: ในข้อเข่าเสื่อมระยะปานกลางที่รักษาด้วยยากินแล้วได้ผลลัพธ์ไม่ดี ถือเป็นข้อบ่งชี้ในการใช้การฉีดยาเข้าข้อเข่า โดยจะแบ่งเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่
- ยาฉีดสเตียรอยด์ เหมาะสำหรับเข่าที่มีการอักเสบ บวม ปวดเยอะ ยาเสตียรอยด์จะออกฤทธ์ลดการอักเสบโดยตรง และสามารถออกฤทธ์ได้ไว ใช้เวลาเพียง 24-48 ชม. ก็เห็นผล
- น้ำหล่อลื่นข้อต่อ ใช้ฉีดเข้าไปช่วยลดการเสียดสี และลดการอักเสบของกระดูกอ่อนผิวข้อในระยะยาว ตัวยาจะออกฤทธิ์ช้ากว่าเสตียรอยด์ แต่ฤทธิ์ของยาจะอยู่ไปได้ยาว 6 เดือนถึง 1 ปีแล้วแต่ระยะความเสื่อม
- รักษาโดยการผ่าตัด: ใช้รักษาเมื่อโรคอยู่ในระยะรุนแรง การใช้ยาต่าง ๆ ไม่สามารถหวังผลได้ จะเป็นการผ่าตัดวิธีต่าง ๆ ทั้งการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าแบบทั้งข้อ และการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าแบบครึ่งข้อ รวมไปถึงการใช้หุ่นยนต์ช่วยผ่าตัดเข้ามาช่วยเพิ่มความแม่นยำ เป็นวิธีที่ให้ผลดี แก้ปัญหาข้อเสื่อมได้ เปรียบเสมือนได้ข้อต่อใหม่
ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า ข้อสะโพกเทียม การรักษาที่เหมือนได้ชีวิตใหม่
ในปัจจุบันวิวัฒนาการของการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าและข้อสะโพกเทียมก้าวหน้าไปอย่างมาก เป็นการรักษาที่สาเหตุต้นตอจริง ๆ ส่งผลให้ผลลัพธ์ทางการรักษามีประสิทธิภาพสูงและช่วยให้ผู้ป่วยกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างเป็นปกติ
การผ่าตัดข้อเทียม คือการใส่วัสดุข้อเทียมที่ทำจากโลหะผสม แทนที่ผิวข้อต่อเดิมที่เสื่อมสภาพ ข้อเทียมเหล่านี้มีความแข็งแรงทนทานสูง สามารถอนุญาตให้ผู้ป่วยลงน้ำหนักเต็มที่ได้ตั้งแต่วันแรกของการผ่าตัด และสามารถคาดหวังอายุการใช้งานนานหลายสิบปี
หุ่นยนต์ ‘ช่วย’ ผ่าตัด เพิ่มความแม่นยำ แต่ไม่ได้มาแทนที่ศัลยแพทย์
หลาย ๆ คนน่าจะเคยได้ยินถึงเรื่องเทคโนโลยีหุ่นยนต์ช่วยผ่าตัด การใช้หุ่นยนต์ช่วยผ่าตัดข้อเทียมนั้นไม่ใช่เรื่องใหม่ จริงๆแล้วเริ่มมีการใช้เทคโนโลยีนี้มาตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 1990s และหลังจากนั้นก็มีการพัฒนาหุ่นยนต์มาอย่างต่อเนื่อง
จนถึงปัจจุบัน การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเทียมโดยใช้หุ่นยนต์ได้ถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลายมากขึ้นอย่างต่อเนื่องในหลายประเทศทั่วโลก และได้รับการยอมรับในวงกว้างว่าเป็นเทคโนโลยีที่ช่วยยกระดับมาตรฐานการรักษาให้ดียิ่งขึ้น
เทคโนโลยีหุ่นยนต์ช่วยผ่าตัดไม่ใช่การผ่าตัดที่ “หุ่นยนต์ทำเอง” แต่เป็นเทคโนโลยีที่ช่วยให้ศัลยแพทย์สามารถวางแผนและควบคุมการผ่าตัดได้อย่างละเอียดในทุกขั้นตอน
“แน่นอนว่าไม่ว่าหมอผ่าตัดจะเก่งและมีประสบการณ์แค่ไหน Human error ก็สามารถเกิดขึ้นได้ นั่นคือจุดที่หุ่นยนต์จะเข้ามามีบทบาทช่วยครับ”
หุ่นยนต์จะมาทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยผ่าตัดของหมอ เพื่อช่วยให้หมอผ่าตัดทำได้ตามแผนที่วางไว้
โดยหุ่นยนต์จะช่วยสร้างภาพสามมิติจากลักษณะกระดูกของคนไข้คนนั้น ๆ
จากนั้นหมอผ่าตัดจึงวางแผนการผ่าตัดข้อเทียม กำหนดมุมการตัดกระดูก วางแผนสร้างสมดุลข้อต่อใหม่ รวมถึงการวางตำแหน่งของข้อเทียม เมื่อหมอผ่าตัดวางแผนเสร็จ แขนหุ่นยนต์จะช่วยควบคุมให้หมอผ่าตัดสามารถทำตามแผนที่วางไว้อย่างถูกต้องแม่นยำที่สุด ลดความคลาดเคลื่อนที่อาจเกิดจาก Human error
การนำหุ่นยนต์เข้ามา จึงทำให้การผ่าตัดมีความจำเพาะเจาะจงกับผู้ป่วยแต่ละราย แม่นยำสูง ยิ่งผสานกับประสบการณ์และความชำนาญของศัลยแพทย์ ก็จะยิ่งให้ผลลัพธ์ที่ดี ลดการบาดเจ็บ และฟื้นตัวไวขึ้น
อย่างไรก็ตาม การไม่ละเลยอาการผิดปกติแม้เพียงเล็กน้อย แล้วรีบปรึกษาแพทย์เฉพาะทาง จะช่วยให้การรักษาทำได้ง่ายและซับซ้อนน้อยลง
หากข้อเสื่อมแล้วก็ไม่จำเป็นต้องกังวล เพราะการแพทย์ปัจจุบันมีวิธีรับมือตั้งแต่ระยะแรก ๆ ไปจนถึงระยะรุนแรง ที่เรียกได้ว่าสามารถคืนข้อใหม่ให้ผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตได้อย่างปกติเลยทีเดียว